مراحل طراحی محوطه سازی

مراحل طراحی محوطه سازی اگر درست و به ترتیب انجام شوند، خیلی از اشتباهات در محوطه سازی اصلا اتفاق نمی افتند. همان خطاهایی که معمولاً باعث دوباره کاری، هزینه های ناگهانی، نارضایتی کارفرما و از دست رفتن زیبایی پروژه در چند ماه اول می شوند. به همین دلیل، این مقاله را به عنوان یک نقشه راه کاربردی نوشته ایم تا بدانید طراحی محوطه سازی دقیقاً از کجا شروع می شود، چه مراحلی دارد و در هر مرحله باید به چه نکاتی توجه کنید تا پروژه هم زیبا باشد و هم قابل اجرا و ماندگار.

این متن برای کارفرمایان ویلا و باغ نوشته شده، اما در عین حال برای پروژه های سازمانی مثل بانک ها، شرکت ها، ساختمان های اداری، هتل ها و رستوران ها هم کاملا قابل استفاده است. چون در پروژه های سازمانی، اشتباهات طراحی معمولاً هزینه بیشتری ایجاد می کنند و اثر مستقیم روی تجربه مشتری، نظم مجموعه و حتی تصویر برند دارند.

مرحله اول: شناخت زمین و تحلیل سایت پروژه

هر طراحی محوطه سازی خوب، از شناخت زمین شروع می شود. اگر این مرحله سطحی انجام شود، احتمالاً در مراحل اجرا به مشکل می خورید. مثل زمانی که کف سازی انجام می شود اما بعد متوجه می شوید شیب بندی درست نیست، آب به سمت ساختمان حرکت می کند، یا مسیرهای حرکتی با محل تاسیسات و کابل کشی تداخل دارند.

در تحلیل سایت، فقط اندازه زمین مهم نیست. باید شکل زمین، شیب ها، نقاط مرتفع و پست، مسیر حرکت آب های سطحی، کیفیت و جنس خاک، پوشش گیاهی موجود، درختان ارزشمند، دید و منظر اطراف، همسایگی ها و مسیرهای دسترسی بررسی شوند. اگر پروژه سازمانی است، تحلیل ورودی ها، مسیر حرکت ارباب رجوع، محل توقف خودرو، دید از خیابان و نقطه های کانونی که در اولین نگاه دیده می شوند اهمیت ویژه دارد. این مرحله پایه ای است و شما را از اشتباهاتی مثل شروع اجرا بدون نقشه یا جانمایی اشتباه مسیرها و کف سازی نجات می دهد.

مرحله دوم: بررسی اقلیم و شرایط محیطی

نادیده گرفتن اقلیم، اولین اشتباه و پرهزینه ترین خطا در محوطه سازی است. اگر اقلیم را درست نشناسید، ممکن است فضای سبزی بسازید که در ظاهر زیباست اما به صورت تدریجی نابود می شود یا هزینه نگهداری آن غیر منطقی بالا می رود. در ایران، تفاوت اقلیمی بین شهرهای گرم و خشک، معتدل کوهستانی و مناطق مرطوب بسیار زیاد است و همین تفاوت تعیین می کند چه گیاهانی مناسبند، چه متریالی دوام دارند و حتی طراحی آبنما یا مسیرها باید چگونه باشد.

در این مرحله باید تابش آفتاب، دمای تابستان و زمستان، میزان رطوبت، بادهای غالب، بارندگی، گرد و غبار و شرایط یخبندان یا گرمای شدید بررسی شود. نتیجه این بررسی، یک تصمیم مهم است: قرار است طراحی شما کم آب و کم نگهداری باشد یا فضای سبز پرکار و پرهزینه؟ همین جاست که بسیاری از اشتباهات مبتدی مثل انتخاب گیاه صرفاً بر اساس زیبایی یا استفاده از مصالح نامناسب با شرایط آب و هوایی اتفاق می افتد.

مرحله سوم: تعریف کاربری فضا و نیازسنجی واقعی

یکی از رایج ترین اشتباهات محوطه سازی، تمرکز روی زیبایی و فراموش کردن کاربری فضاست. ممکن است یک محوطه برای رستوران یا بانک طراحی شود که عکسش زیباست، اما مسیرهای عبور و مرور سخت است، فضای انتظار آزاردهنده است، یا گیاهان و آبنما به شکلی انتخاب شده اند که نگهداری روزانه می خواهد و در عمل برای مجموعه قابل مدیریت نیست.

در نیازسنجی باید مشخص شود فضا برای چه کسی و برای چه استفاده ای طراحی می شود. آیا هدف فقط زیبایی و منظر است یا قرار است استفاده واقعی مثل نشیمن، دورهمی، مسیر پیاده روی، فضای کودک، یا فضای انتظار ایجاد شود؟ در هتل و رستوران، حس تجربه و آرامش و دعوت کنندگی مهم است. در بانک و شرکت، نظم، امنیت، حرکت روان، کم صدا بودن فضا و ظاهر رسمی اهمیت بیشتری دارد. در ویلا و باغ شخصی، سبک زندگی خانواده تعیین می کند کدام فضاها ضروری هستند. این مرحله به شما کمک می کند بعداً از اشتباهات پرهزینه جلوگیری کنید، چون طراحی دقیقا بر اساس نیاز واقعی شکل می گیرد نه بر اساس یک تصویر زیبا در اینترنت.

درک درست کاربری فضا زمانی اتفاق می افتد که تفاوت میان محوطه سازی و باغ سازی را به خوبی بشناسیم.

مرحله چهارم: انتخاب سبک طراحی محوطه سازی

بعد از شناخت زمین، اقلیم و کاربری، انتخاب سبک طراحی محوطه سازی معنا پیدا می کند. سبک فقط یک موضوع تزئینی نیست. سبک یعنی چارچوب تصمیم گیری برای مسیرها، مصالح، گیاهان، نورپردازی، آبنما و حتی مبلمان. اگر سبک مشخص نباشد، فضا معمولاً دچار آشفتگی می شود و همان مشکل معروف ناسازگاری المان ها با هم پیش می آید. یعنی کف سازی یک مدل، دیوارها یک مدل، پرگولا یک مدل و گیاهان یک مدل دیگر. نتیجه؟ پروژه شلوغ و بی هویت.

در این مرحله می توان بر اساس شرایط، سبک های مدرن، ایرانی، مدیترانه ای، طبیعی گرا، ژاپنی یا تلفیقی را انتخاب کرد. برای پروژه های سازمانی معمولاً سبک های مدرن و رسمی بهتر جواب می دهند چون هم نگهداری منطقی تری دارند و هم تصویر حرفه ای تری ایجاد می کنند.

در پروژه های ویلایی، شناخت سبک های طراحی باغ می تواند به انتخاب درست گیاهان، مسیرها و فضاهای نشیمن کمک زیادی کند.

مرحله پنجم: جانمایی عناصر و طراحی اسکلت فضا

در این مرحله،انتخاب و جانمایی صحیح المان های محوطه سازی مثل مسیرها، کف سازی، آبنما، نورپردازی و نشیمن اهمیت زیادی دارد. یعنی مشخص می کنیم مسیرهای حرکتی کجا هستند، نشیمن ها کجا قرار می گیرند، فضای سبز در چه بخش هایی است، آبنما در کدام نقطه بهترین اثر را می گذارد، مرزبندی ها چگونه باشند و نقاط کانونی دید کجا تعریف شوند.

جانمایی درست باعث می شود فضا هم زیبا باشد و هم کاربردی. مثلا مسیر عبور نباید از وسط فضای آرامش یا نشیمن رد شود. یا آبنما نباید جایی قرار بگیرد که دسترسی نگهداری سخت باشد یا رطوبت آن به ساختمان آسیب بزند. در پروژه های سازمانی، جانمایی باید طوری باشد که هم مسیر مشتری روان باشد، هم فضا حس نظم و اعتماد بدهد، هم نگهداری کم دردسر باشد.
نحوه جانمایی عناصر و طراحی مسیرها، تأثیر مستقیمی بر احساس آرامش و رضایت افراد دارد؛ موضوعی که در مقاله روان شناسی محیطی در محوطه سازی به صورت تخصصی بررسی شده است.

مرحله ششم: طراحی فنی و تهیه نقشه های اجرایی

اینجا همان مرحله ای است که جلوی یک اشتباه رایج را می گیرد: شروع اجرا بدون طراحی و نقشه مشخص. بسیاری از پروژه های آماتور دقیقاً در همین نقطه شکست می خورند. کف سازی انجام می شود، بعد تازه یادشان می افتد کابل کشی نورپردازی یا سیستم آبیاری کجا باید رد شود. یا بعد از اجرا متوجه می شوند زهکشی درست طراحی نشده و آب در باغچه باتلاقی می شود یا به سمت ساختمان می رود.

نقشه های اجرایی شامل نقشه کف سازی و دیتیل اجرا، نقشه شیب بندی و زهکشی، نقشه آبیاری، نقشه نورپردازی، نقشه کاشت و جانمایی گیاهان و در صورت نیاز جزئیات سازه ای مثل دیوارها، پرگولا، آلاچیق و آبنماست. برای پروژه های هتل، بانک و شرکت، این مرحله حیاتی است چون اجرا بدون نقشه باعث افزایش هزینه، تأخیر و افت کیفیت می شود.

مرحله هفتم: برآورد هزینه، اولویت بندی و برنامه زمان بندی

یکی دیگر از اشتباهات رایج در محوطه سازی، بی توجهی به هزینه و زمان نگهداری است. ممکن است پروژه با هزینه بالا اجرا شود اما بعد از چند ماه به دلیل نبود برنامه نگهداری، گیاهان درهم پیچیده شوند، مسیرها مسدود شوند و محوطه به جای اینکه لوکس باشد، آشفته و فرسوده به نظر برسد.

در این مرحله باید دو نوع هزینه را شفاف کنید: هزینه اجرا و هزینه نگهداری ماهانه. همچنین باید مشخص شود کدام بخش ها لوکس هستند و کدام بخش ها اقتصادی تر. برای مثال، برکه طبیعی و آبگیرهای سنگی معمولاً هزینه ساخت و نگهداری بالاتری دارند اما حس طبیعت را چند برابر می کنند. از طرف دیگر، آبنماهای مدرن با چرخه بسته می توانند اقتصادی تر و قابل کنترل تر باشند. همین منطق در مورد مصالح، مبلمان و نورپردازی هم صدق می کند. برنامه زمان بندی هم کمک می کند پروژه مرحله به مرحله جلو برود و تصمیم های عجولانه گرفته نشود.

مرحله هشتم: آماده سازی برای اجرا و نظارت طراحی

آخرین مرحله طراحی محوطه سازی، تحویل کامل مدارک و هماهنگی با تیم اجرا همراه با نظارت است. حتی بهترین طراحی اگر بدون نظارت اجرا شود، ممکن است به دلیل تغییرات کارگاهی یا انتخاب های عجولانه، از کیفیت نهایی فاصله بگیرد. نظارت طراح باعث می شود اجرای شیب بندی و زهکشی دقیق انجام شود، انتخاب مصالح در لحظه با سبک هماهنگ بماند و جزئیات مثل نورپردازی، آبیاری و دیتیل های کف سازی همان طور که باید اجرا شوند.

جمع بندی

مراحل طراحی محوطه سازی اگر اصولی و به ترتیب اجرا شوند، هم کیفیت نهایی پروژه بالا می رود و هم بسیاری از اشتباهات رایج افراد مبتدی در محوطه سازی تکرار نمی شود. مهم ترین نکته این است که طراحی فقط یک تصویر زیبا نیست؛ طراحی یعنی تصمیم گیری درست درباره اقلیم، کاربری، سبک، جانمایی، نقشه های اجرایی، هزینه و نگهداری.

اگر می خواهید محوطه ویلای شما یا پروژه سازمانی مثل بانک، هتل یا شرکت، در عمل هم زیبا و هم قابل نگهداری باشد، بهتر است قبل از اجرا، طراحی را جدی بگیرید. تیم گلخانه ایران می تواند از مرحله تحلیل سایت تا انتخاب سبک، تهیه نقشه های اجرایی و اجرای حرفه ای کنار شما باشد تا پروژه از ابتدا درست ساخته شود و در آینده نیاز به اصلاحات پرهزینه نداشته باشد. برای دریافت خدمات محوطه سازی با ۰۹۲۲۴۱۸۳۱۳۷ تماس بگیرید.

سوالات متداول

منبع

این مقاله با بهره گیری از مفاهیم پایه طراحی محوطه و دانش تخصصی ارائه شده در مقاله Landscape Design در ویکی پدیای انگلیسی تدوین شده است.