میدانم چقدر با ذوق و شوق نهالهای جوان را خریدهای و در زمین کاشتهای. احتمالا بهترین کودها را برایشان فراهم کردهای و با وسواس آبیاریشان میکنی. اما به عنوان یک مهندس کشاورزی که سالها در باغهای مختلف اقلیم ایران قدم زدهام باید یک حقیقت تلخ اما بسیار مهم را با تو در میان بگذارم. اگر در 3 سال اول زندگی این نهالهای جوان قیچی هرس را به درستی دست نگیری و اسکلت آنها را مهندسی نکنی تمام زحماتت در سالهای آینده به باد خواهد رفت. شاید بپرسی چرا؟
چون درختی که بدون فرم دهی اصولی بزرگ شود شاخههایی در هم تنیده زوایایی ضعیف و تاجی نامتوازن خواهد داشت. با اولین باردهی سنگین یا اولین برف زمستانی شاخههای اصلی از وسط شکافته میشوند و درختت در اوج جوانی از بین میرود. من اینجا هستم تا به عنوان یک دوست و مشاور دلسوز دستانت را بگیرم و قدم به قدم به تو آموزش دهم که چگونه با سه روش استاندارد جهانی یعنی فرم جامی، شلمجی و دوک درختانی بسازی که هم نور خورشید را به بهترین شکل ببلعند و هم مانند یک سازه فولادی در برابر وزن میوهها مقاومت کنند.
با مقاله فرم دهی درختان جوان در 3 سال اول من همراه باش تا آینده باغت را بیمه کنیم.
بسیاری از باغداران تازه کار فکر میکنند نهال جوان گناه دارد و نباید در سالهای اول به آن تیغ و قیچی زد. آنها درخت را رها میکنند تا به میل خود رشد کند و وقتی درخت ۵ ساله شد و به یک جنگل غیرقابل نفوذ تبدیل شد تازه به فکر هرس میافتند. این بزرگترین اشتباه در باغداری است. هرس شدید درخت بالغ به معنای بریدن شاخههای قطوری است که سالها برای رشد آنها انرژی صرف شده است. این کار شوک وحشتناکی به درخت وارد میکند و زخمهای بزرگی به جا میگذارد که راه ورود صدها نوع قارچ و باکتری است.
هدف ما از هرس نهال در 3 سال اول به هیچ وجه تولید میوه نیست. ما در این 3 سال طلایی فقط و فقط یک هدف داریم و آن ساختن یک اسکلت قدرتمند است. ما میخواهیم تنه اصلی و شاخههای بارده را طوری در فضا توزیع کنیم که در سالهای بعد هر یک عدد برگ درخت بتواند نور مستقیم خورشید را دریافت کند. اگر این پیریزی درست انجام شود درخت تو برای 30 تا 40 سال آینده بدون هیچ مشکلی فقط برایت ثروت و محصول باکیفیت تولید خواهد کرد.
قبل از اینکه وارد روشهای مختلف فرم دهی نهال شویم باید یک اصل بسیار حیاتی را به تو آموزش دهم. فرقی نمیکند کدام فرم را انتخاب میکنی تو باید زاویه اتصال شاخههای فرعی به تنه اصلی را کنترل کنی. اگر شاخهای با زاویه تند یعنی کمتر از 45 درجه نسبت به تنه اصلی رشد کند بین این شاخه و تنه پوست درخت گیر میافتد که به آن پوستمردگی یا اینکلوژن میگویند. این اتصال به شدت ضعیف است و با یک باد شدید یا وزن چند کیلو میوه به راحتی از جا کنده میشود و تنه اصلی را پاره میکند.
زاویه طلایی برای یک شاخه قدرتمند بین 45 تا 60 درجه است. برای رسیدن به این زاویه ما در اوایل تابستان سال اول و دوم از ابزارهایی مانند گیرههای پلاستیکی یا وزنههای کوچک استفاده میکنیم تا شاخههای سبز و انعطافپذیر را به سمت پایین خم کنیم و زاویه آنها را باز کنیم. وقتی شاخه در پاییز چوبی و سفت شد در همان زاویه عالی و قدرتمند برای همیشه ثابت میماند.
فرم جام یا جامی که در زبان انگلیسی به آن اُپِن سِنتِر میگویند دقیقا شبیه به یک جام نوشیدنی است. در این روش ما تنه مرکزی درخت را به طور کامل حذف میکنیم تا مرکز تاج کاملا خالی بماند و نور خورشید مستقیما به قلب درخت بتابد. این فرم برای درختان هستهدار مانند هلو شلیل زردآلو بادام و آلو که نیاز نوری بسیار بالایی دارند و معمولا روی شاخههای یک ساله بار میدهند معجزه میکند.
سال اول کاشت سربرداری اولیه: به محض اینکه نهال را یاختی باید بیرحمانه آن را از ارتفاع 60 تا 80 سانتیمتری سطح زمین قطع کنی. این کار باعث میشود جوانههای خفته زیر محل برش بیدار شوند و شاخههای جانبی را تولید کنند. در طول بهار و تابستان اجازه بده این شاخهها رشد کنند.
زمستان سال اول انتخاب بازوهای اصلی: حالا درخت تو چندین شاخه جانبی دارد. تو باید 3 الی 4 شاخه بسیار قوی را که در جهات مختلف جغرافیایی رشد کردهاند و با هم فاصله عمودی حدود 10 تا 15 سانتیمتر روی تنه دارند انتخاب کنی. این شاخهها قرار است بازوهای اصلی جام تو باشند. تمام شاخههای دیگر و همچنین تنه مرکزی که به سمت بالا میرود را از ته قطع کن. در نهایت همان 3 یا 4 شاخه انتخابی را هم از فاصله 40 تا 50 سانتیمتری سربرداری کن تا برای سال بعد منشعب شوند.
زمستان سال دوم و سوم ساختن شاخههای فرعی: در سالهای بعد از هر کدام از بازوهای اصلی که در سال اول ساختی 2 شاخه قوی که به سمت بیرون درخت رشد کردهاند را انتخاب کن. هر شاخهای که به سمت داخل تاج و مرکز جام رشد میکند باید فورا حذف شود چون جلوی ورود نور را میگیرد. در پایان سال سوم تو درختی داری که یک تنه کوتاه دارد و از روی آن 3 بازوی اصلی خارج شده و هر بازو خود به 2 یا 3 شاخه فرعی رو به بیرون تقسیم شده است و مرکز آن کاملا خالی و نورگیر است.
فرم شلمجی که به آن لیدِر مرکزی هم میگویند شبیه به یک درخت کاج یا هرم است. در این روش ما یک تنه قطور و قدرتمند داریم که تا نوک درخت امتداد دارد و شاخههای فرعی به صورت طبقهبندی شده و با فواصل مشخص از این تنه مرکزی خارج میشوند. این فرم برای درختان دانهدار مانند سیب گلابی به و همچنین درختان غولپیکری مثل گردو و پکان بهترین انتخاب است زیرا قویترین اسکلت ممکن را در برابر باد و وزن زیاد میوه ایجاد میکند.
سال اول کاشت تعیین پیشاهنگ: مانند روش قبل نهال را از ارتفاع $80$ تا $90$ سانتیمتری قطع کن. بالاترین جوانهای که زیر محل برش رشد میکند تبدیل به شاخه پیشاهنگ یا همان تنه اصلی آینده میشود. این شاخه باید کاملا عمودی رشد کند. در پایین این شاخه 3 تا 4 شاخه جانبی با زاویه باز را به عنوان طبقه اول درخت انتخاب کن و بقیه را حذف کن.
زمستان سال دوم ایجاد طبقه دوم: شاخه پیشاهنگ مرکزی در طول سال به شدت رشد کرده است. حالا باید دوباره این شاخه مرکزی را از فاصله 60 تا 80 سانتیمتری بالاتر از شاخههای طبقه اول قطع کنی تا مجبور شود در آن ارتفاع شاخههای جانبی جدیدی تولید کند. شاخههای جانبی طبقه اول را نیز کمی کوتاه کن تا متراکم شوند.
زمستان سال سوم تکمیل هرم: حالا تو طبقه اول و دوم را داری. این روند را ادامه بده تا طبقه سوم نیز شکل بگیرد. نکته بسیار حیاتی در فرم شلمجی این است که همیشه باید طول شاخههای طبقه پایین بلندتر از طول شاخههای طبقه بالا باشد. اگر شاخههای بالایی بلندتر شوند روی طبقات پایین سایه میاندازند و شاخههای پایینی به مرور زمان خشک میشوند و از بین میروند. شکل نهایی درخت باید دقیقا یک مثلث یا هرم باشد.
دوست من اگر از پایههای رویشی و پاکوتاه مانند پایههای مالینگ برای سیب یا پایههای گیزلا برای گیلاس استفاده کردهای روشهای سنتی جام و شلمجی دیگر برای تو کاربردی ندارند. در باغداری مدرن و متراکم که فاصله درختان گاهی به $1$ متر میرسد ما از فرم دوک استفاده میکنیم. در این فرم درخت شبیه به یک استوانه باریک و بلند است که به داربست و سیمهای کشی تکیه دارد و هیچ شاخه فرعی قطور و دائمی در آن وجود ندارد. تمام انرژی درخت در این روش فقط صرف تولید میوه میشود نه تولید چوب.
سال اول و دوم قانون حفظ تنه اصلی: نهالهای پایه رویشی معمولا در زمان خرید خودشان دارای شاخههای جانبی کوچک هستند. در روش دوک ما به هیچ وجه شاخه مرکزی یا لیدر را سربرداری نمیکنیم بلکه آن را به بالاترین سیم داربست میبندیم تا فقط قد بکشد. هر شاخه جانبی که قطر آن به اندازه یک سوم قطر تنه اصلی برسد یک خطر محسوب میشود و باید با برشی خاص به نام برش هلندی حذف شود تا شاخه ضعیفتری جای آن را بگیرد.
سال سوم و بعد از آن مدیریت شاخههای بارده: در فرم دوک ما فقط شاخههای افقی و نازک میخواهیم که پر از سیخکهای بارده باشند. ما با استفاده از نخ و وزنه تمام شاخههای جانبی را به حالت افقی یا حتی رو به پایین خم میکنیم. این کار ترشح هورمونهای رشد رویشی را متوقف کرده و درخت را مجبور به تولید جوانههای گل میکند. در این روش درخت نیازی به ساختن اسکلت قطور ندارد زیرا داربستها وزن میوه و فشار باد را تحمل میکنند.
برای اینکه در زمان اجرای این فرمها در باغ گیج نشوی این قوانین ثابت را همیشه مرور کن. اول اینکه هرگز در روزهای بارانی و مرطوب هرس نکن چون خطر ابتلا به بیماریهای قارچی و شانکرها به شدت بالاست. دوم اینکه همیشه قیچی و اره خود را بین هرس هر درخت با الکل 70 درصد یا وایتکس رقیق شده ضدعفونی کن تا بیماری را از درختی به درخت دیگر منتقل نکنی. سوم اینکه در فرم جام مرکز درخت را کاملا خالی نگه دار. چهارم اینکه در فرم شلمجی مراقب باش شاخههای بالایی روی شاخههای پایینی سایه نیندازند. و پنجم اینکه در هر فرمی که هستی زوایای بازتر از $45$ درجه را برای اتصالات شاخه به تنه حفظ کن.
میدانم که خواندن این اصول روی کاغذ یک چیز است و ایستادن با یک قیچی در مقابل یک نهال پر از شاخههای در هم گره خورده چیزی کاملا متفاوت. تشخیص دقیق جوانهها انتخاب زاویه درست و انجام برشهای بینقص نیازمند سالها تجربه و چشمانی آموزش دیده است. یک برش اشتباه در سال اول میتواند فرم درخت را برای همیشه خراب کند.
اگر احساس میکنی زمان تخصص کافی یا شجاعت لازم برای اجرای این جراحی حساس روی درختانت را نداری من و تیم متخصصین گلخانه ایران در کنار تو هستیم. ما صفر تا صد خدمات تخصصی باغبانی، طراحی و احداث و بهبود باغ بازدید و مشاوره تخصصی گیاهپزشکی هوشمندسازی باغ و طراحی مدرن باغ را در استانهای تهران و کرج با بالاترین کیفیت مهندسی ارائه میدهیم. اجازه نده سرمایهگذاریات با یک هرس اشتباه هدر برود. همین امروز با ما تماس بگیر تا مهندسین ما اسکلت باغ تو را برای دههها باردهی میلیاردی پایهگذاری کنند.
این کار بسیار دشوار و پر ریسک است. تغییر فرم درخت بالغ نیازمند حذف شاخههای بسیار قطور است که به درخت شوک شدیدی وارد کرده و باعث کاهش شدید باردهی برای چند سال متوالی میشود. این کار باید طی چند سال و بسیار تدریجی توسط متخصص انجام شود.
اسکلتسازی اصلی و برشهای سنگین باید در اواخر زمستان و زمانی که درخت در خواب کامل است اما خطر یخبندانهای شدید زمستانه رفع شده انجام شود. تنظیم زاویه شاخهها با گیره معمولا در اوایل تابستان انجام میگیرد.
سربرداری باعث از بین رفتن غلبه انتهایی هورمون اکسین میشود. با بریدن نوک نهال هورمونها به جوانههای پایینی منتقل شده و آنها را بیدار میکنند تا شاخههای جانبی که قرار است بازوهای اصلی درخت ما باشند را تولید کنند.
اگر نهال پس از سربرداری اولیه در سال اول رشد کافی نداشت و شاخههای جانبی قوی تولید نکرد باید در زمستان سال بعد دوباره آن را از پایین سربرداری شدید کنید تا ریشه قویتر شود و در بهار بعد شاخههای باکیفیتتری تولید کند. به این کار اصطلاحا کفبر کردن میگویند.
هرس فرم دهی فقط در 3 تا 4 سال اول زندگی درخت انجام میشود و هدف آن ساختن اسکلت و استخوانبندی درخت است. اما هرس باردهی از سال پنجم به بعد هر ساله انجام میشود و هدف آن تعادل بین رشد رویشی شاخهها و تولید جوانههای گل و میوه است.
اگر علاقهمند هستید تا در مورد تاریخچه روشهای هرس فیزیولوژی درختان در واکنش به برشها و استانداردهای بینالمللی باغبانی اطلاعات عمیقتری کسب کنید مطالعه مقاله تخصصی هرس درختان میوه در دانشنامه جهانی به شما دید بسیار روشنی خواهد داد.
لینک: https://en.wikipedia.org/wiki/Fruit_tree_pruning
کلمات کلیدی: آموزش فرم دهی درختان جوان, هرس جام درختان هسته دار, روش هرس شلمجی یا پیشاهنگ, هرس فرم دوک پایه رویشی, زاویه مناسب شاخه درختان, سربرداری نهال در سال اول, خدمات تخصصی هرس در تهران, احداث و طراحی باغ در کرج, اسکلت سازی درختان میوه
